تاسیس شیعه

 در زمان رسول خدا(ص): آنچه بر حسب تحقیقات علمی، به دور از عواطف تقلیدی و احساسات مذهبی به دست آمده، این است که شیعه در زمان رسول خدا‏(ص) به وجود آمده است و ایشان اوّل کسی هستند که این بذر را نشانده، پرورش داده و در تمام مراحل زندگی‌شان مواظب آن بوده‌اند.

  • چرا پیامبر(ص)، علی(ع) را منصوب کرد؟

شیعه از زمان طلوع تاریخ اسلام، در زندگی سیاسی و دینی مسلمانان ظاهر شد، شعار محبّت و دوستی اهل بیت نبوّت(ع) را سرداد و اهداف آنها را هدف و اساس زندگی و عقیده خود قرار داد. از این رو ایمانی آورد که هیچ‏گاه شک به آن راه نیافت؛ زیرا اهل‏بیت(ع) نسبت به دیگران به محلّ و مقام پیامبر(ص) نزدیک‏تر و شایسته‏تر بودند. سید عترت طاهره، امام امیرمؤمنین‏(ع)، وصیّ رسول، باب مدینه علم و خازن حکمت او بود، امامان پاک(ع) بعد از او، اوصیای رسول‏ خدا(ص)، پیشوایان امت و مبلّغ رسالت او بودند. با اینکه ایشان دوران زیادی را گرفتار حوادث سیاسی و اجتماعی بودند، علیه ستمکاران به پاخاستند و تخت مستبدّان را سرنگون کردند و شعار عدالت اجتماعی را فریاد زدند.

ما در ابتدا، درباره تأسیس شیعه و آنچه که به آن مربوط است، مطالبی را ذکر می‏کنیم.

  • آغاز تشیع

درباره آغاز تشیع و زمان پیدایش آن، اقوال و آرایی است که بعضی از آنها به شرح زیر هستند:
در زمان رسول خدا(ص): آنچه بر حسب تحقیقات علمی، به دور از عواطف تقلیدی و احساسات مذهبی به دست آمده، این است که شیعه در زمان رسول خدا‏(ص) به وجود آمده است و ایشان اوّل کسی هستند که این بذر را نشانده، پرورش داده و در تمام مراحل زندگی‌شان مواظب آن بوده‌اند. آنچه این موضوع را تأیید می‏کند و دلالت بر آن دارد، روایاتی است که از رسول خدا(ص) رسیده است. در این روایات، سمت «تشیع» بر پیروان امیرمؤمنین‏(ع) اطلاق شده، آنها را تمجید کرده و به جایگاه آنها در فردوس اعلی بشارت داده شده است. در اینجا بعضی از این روایات را بیان می‏کنیم:

رسول خدا(ص) فرمودند:
ای علی تو و شیعیانت در کنار حوض بر من وارد می‏شوید. ۱

ای علی! به زودی تو نزد خدا وارد می‌شوی در حالی که شیعیان تو راضی و مورد رضایت خدا هستند و دشمنانت معذّب به عذابی سخت خواهند بود. ۲

علی و شیعه او، آنها در روز قیامت رستگارند.۳

شیعه علی، آنها رستگارند. ۴

ای علی، خدا تو و ذریّه تو و فرزندانت و اهل و شیعه تو و دوستان شیعه تو را آمرزید. همانا تو دارای قلب بزرگی هستی.۵

سیوطی در تفسیر قول خدای متعال که می‌فرماید:
آنهایی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند، آنها بهترین مردمند.

می‌گوید: ابن عساکر از جابر بن عبدالله روایت کرده است که گفت: نزد پیامبر(ص) بودیم؛ پس علی‏(ع) وارد شد. پیامبر(ص) گفت: سوگند به آن کسی که جانم در دست قدرت اوست، این علی و شیعه او رستگارانند. و این آیه نازل شد: «انّ الّذین آمنوا و عملوا الصّالحات اولئک هم خیر البریّه»؛ پس اصحاب پیامبر(ص) وقتی علی‏(ع) می‏آمد، می‏گفتند: «خیر البریّه» آمد۶٫

ابن مردویه از علی‏(ع) روایت می‏کند که:
رسول خدا(ص) به من گفت: «آیا نشنیدی قول خدای متعال را که فرمود: «انّ الّذین آمنوا و عملوا الصّالحات اولئک هم خیر البریّه» تو و شیعه تو، وعده‌گاه من و وعده گاه شما حوض است؛ وقتی امت‌ها برای حساب آورده شوند و پیشوای مسروران را دعوت کنند».7

این گونه احادیث فراوان در صحاح شش گانه اهل سنّت ذکر شده‌اند و بر این نکته تصریح دارند که نبی اکرم‏(ص) نخستین کسی است که تشیع را به پاداشت و آن را ایجاد کرد و به پیروان امام علی‏(ع)، صفات عالیه نسبت داده، آنان را به منزلت رفیع در بهشت بشارت داد.

  • تأییدکنندگان این روایات

گروهی از علما ـ از قدما و مؤخّران ـ بر این عقیده‏اند که تشیع از زمان رسول خدا(ص) تشکیل و اعلام شد. بعضی از گفته‏های آنها به شرح زیر است:

۱٫ شیخ صدوق: ثقه الاسلام شیخ صدوق‏(ره) تصریح کرده است که: «تشیع برای امام، امیر المؤمنین‏(ع) در عهد رسول خدا(ص) بود و او شیعه را به بهشت بشارت داد».8

۲٫ سعد قمی: وی تأکید کرده است که:
اوّلین گروه در اسلام شیعه است و آن گروه امام علی بن ابی‌طالب‏(ع) است که به پیروی از او و اعتقاد به امامت او معروفند۹٫

همچنین قمی تصریح کرده است که:
در پیشاپیش شیعه، نخستین صحابه پیامبر(ص) مثل صحابی مجاهد، عمّار یاسر و انقلابی بزرگ ابوذر غفّاری و مستشار پیامبر(ص) سلمان فارسی و مقداد بن اسود بودند که به اسم شیعه ملقّب شدند.۱۰

۳٫ رازی نیز تصریح کرده که: «به این گروه، شیعه علی و یاران علی‏(ع) می‏گفتند و پیامبر(ص) درباره آنها گفته است:
بهشت مشتاق چهار نفر است: سلمان، ابوذر، مقداد و عمّار۱۱٫

۴٫ شیخ مفید: وی این چهار صحابی رسول خدا(ص) را ارکان چهارگانه نامیده است؛ یعنی ارکان اسلام۱۲٫
۵٫ امام کاشف الغطا: شیخ محمّد حسین آل کاشف الغطا گفته است: «اوّل کسی که بذر تشیع را در سرزمین اسلام کاشت، شخص صاحب شریعت اسلامی‌بود؛ یعنی بذر تشیع، دوش به دوشِ بذر اسلام و پهلو به پهلو و به موازات آن قرار گرفته است»13.

۶٫ علّامه مظفّر: علّامه شیخ محمّد حسین مظفّر گفته است:
«دعوت به تشیع در روزی که ناجی بزرگ، محمّد(ص) صدایش را به کلمه «لا اله الّا الله» بلند کرد، شروع شد و آن زمانی بود که آیه «و أنذر عشیرتک الأقربین» نازل شد و پیامبر(ص) بنی هاشم را جمع کرد و آنها را انذار داد و گفت: «کدام یک از شما مرا یاری می‏کنید تا اینکه او برادر، وارث، وصیّ و خلیفه من در بین شما بعد از من باشد؟» احدی جواب او را نداد مگر علی مرتضی‏(ع). رسول خدا(ص) به آنها گفت:

«این برادر من و وزیر من و وصیّ من و خلیفه من در بین شما بعد از من است؛ از او بشنوید و او را اطاعت کنید.» پس دعوت به تشیع ابوالحسن از سوی صاحب رسالت و هم‌زمان با دعوت برای شهادتین بود و از آنجاست که ابوذر از شیعیان علی‏(ع) است».

شیخ مظفّر از محمّد کردعلی، مؤلف خطّاط شام، چنین نقل کرده است:
«گروهی از بزرگان صحابه به موالات علی‏(ع) در زمان رسول خدا(ص) شناخته شده بودند؛ مانند سلمان فارسی که گفت: بیعت کردیم با رسول خدا(ص) بر سفارش به مسلمانان و امامت
علی بن ابی‌طالب‏(ع) و پیروی از او».

۷٫ سعید خدری: وی گفته است که:
«مردم به پنج چیز مأمور شدند. چهار تا از آن را انجام دادند و یکی را ترک کردند و چون از چهار تا سؤال شد، گفت: نماز، زکات، روزه ماه رمضان و حجّ. گفته شد پس آن یکی چیست که آن را ترک کردند؟ گفت: ولایت علی بن ابی‌طالب‏(ع)».14

معنی آنچه شیخ مظفّر ارائه کرده، این است که تشیع همان موالات برای امام علی‏(ع) و اقرار برای او به ولایت عامّه بعد از نبی‏ اکرم(ص) است و اینکه او سزاوارتر از دیگران است و در نزدیکی به
رسول خدا‏(ص)، مقام او اوّلین است.

گروه دیگری از بزرگان تأکید و تأیید کرده‏اند که:
«تشیع و ولایت‌پذیری ابی الحسن‏(ع) در زمان رسول خدا‏(ص) ایجاد شده و رسول اکرم(ص)، علی‏(ع) را از بعد خودش به عنوان خلیفه و مرجع عام برای امت تعیین کرده است».

  • سایر دیدگاه‌ها

گروهی از مؤلفان بر این عقیده‏اند که تشیع در زمان پیامبر(ص) ایجاد نشده و بعد از آن به وجود آمده است. در زیر، اسامی آنها و دیدگاهشان را می‏آوریم:

۱٫ ابن خلدون: وی معتقد است که:
«شیعه در ایّام شورا پیدا شد و آنجا جماعتی از صحابه که خود را پیرو و شیعه علی(ع) می‏دانستند و معتقد بودند که او سزاوارتر به خلافت است تا غیر او، چون خلافت به غیر او رسید، ناراحت و متأسّف شدند؛ مانند زبیر، عمّار بن یاسر، مقداد ابن اسود و دیگران و قوم برای سابقه و قدمت آنها در دین کاری جز نجوا و تأسّف و اندوه نکردند».15

این رأی مورد اعتماد نیست؛ زیرا همان طور که قبلاً توضیح داده شد، شیعه در زمان رسول خدا(ص) ایجاد شد و پیشوای آن، که از بزرگان صحابه است، با حجّت بالغه با ابو‏بکر به احتجاج پرداخت و این از محکم‏ترین اسناد سیاسی‏ای است که شیعه برای اثبات حقّانیت امام بر خلافت، به آن احتجاج می‏کند.

۲٫ ابن حزم: او بر این عقیده است که، شیعه بعد از قتل عثمان آشکار شد.
او می‏گوید: «عثمان خلیفه شد و دوازده سال حکومت کرد، تا اینکه مرد و با مرگ او اختلاف پیدا شد و امر شیعیان پا گرفت».16

۳٫ عثمان بن عبدالله حنفی: این شخص نیز بر دیدگاه ابن حزم تأکید کرده و گفته است: «جدایی امت در زمان ابوبکر و عمر و عثمان نبود و همانا بعد از کشته شدن عثمان، رافضه آشکار شد».17

آنچه ابن حزم و حنفی گفته‌اند، دلایل علمی ندارد؛ چون ظهور شیعه و ایجاد آن در زمان رسول خدا‏(ص) بوده و تشکیل دولت شیعه بعد از کشته شدن عثمان و به پیروی از امام علی‏(ع)، فقط به دلیل خلافت و امر حکومت بود و به دنبال آن عدل و مساواتی شروع شد که مردم مانند آن را ندیده بودند و همان عدالت بود که موجب انتشار تشیع و موالات برای اهل بیت(ع) در همه گروه‏های اسلامی‌گردید.
۴٫ ابن ندیم: وی بر این باور است که:

«شیعه هنگامی‌به وجود آمد که طلحه و زبیر با علی‏(ع) مخالفت کردند و آن را به بهانه خون‏خواهی عثمان بن عفان رد کردند و علی‏(ع) آنها را متمرّد دانست و با آنها جنگید. پس هر کس پیروی از علی کرد، او را شیعه نامیدند و علی به آنها می‏گفت شیعه من و آنان را طبقه اصفیا، اولیا، شرطه الخمیس و اصحاب می‏نامید».18

بر حسب آنچه ما بیان کردیم، ظهور شیعه در زمان رسول خدا(ص) بود و تمرّد طلحه و زبیر و عایشه از حکومت علی(ع)، مطلقاً دخالتی در ایجاد شیعه ندارد.

۵٫ طه حسین: متن آنچه دکتر طه حسین بیان کرده، این‏گونه است:
«شیعه به معنی دقیق کلمه، آنطور که نزد فقها و متکلّمان و مورخّان معروف است، در زمان علی(ع) یافت نمی‏شد و بعد از مرگ او، به مدّت کمی‌به وجود آمد. کلمه شیعه در زمان علی‏(ع)، معنی لغوی قدیمی را که در سوره‏های قصص و صافات آمده است، داشت:

و دخل المدینه علی حین غفله من أهلها فوجد فیها رجلین یقتتلان هذا من شیعته و هذا من عدوّه فاستغاثه الّذی من شیعته علی الّذی من عدوّه فوکزه موسی فقضی علیه۱۹٫
 و إنّ من شیعته لإبراهیم.۲۰

کلمه شیعه در این دو آیه و آیات دیگر از این دست، به معنای فرقه‏ای از پیروان و انصار است؛ آنهایی که موافق رأی و روش کسی یا گروهی عمل می‏کنند. مردی که شیعه موسی بود، فردی از بنی اسرائیل بود و مردی که از دشمنان موسی بود، از مصریان بود.

به این طریق مفسّران قدما، که تفسیر را از فقهای اصحاب نبی گرفته‏اند، این آیه را که «ابراهیم شیعه نوح بوده است»، به معنای پیرو سنّت، راه و رأی او و متدیّن به دین او گرفته‏اند. همان‌گونه که دسته دیگر از مفسّران نیز می‏گویند که شیعه علی(ع) در زمان خلافت او، همان اصحاب او بودند که با او بیعت کردند و پیرو رأی او شدند.

با این نظر، شیعه نبودن و بودن مساوی است با کسی که با او جنگیده است یا با او نجنگیده است. لفظ شیعه در زمان علی تنها منحصر به اصحاب او نمی‏شده است و برای معاویه نیز شیعیانی بوده که آنها افرادی از شام و دیگر شهرها بودند که از او پیروی می‏کردند».

طه حسین در ادامه گفته است:
«به این ترتیب در زمان علی(ع)، لفظ شیعه به معنی معروف نزد فقها و متکلّمان در آن زمان نبوده، بلکه دلالت به معنی قریب آن می‏کرده است و در آن معنی در قیاس با همه دشمنان استعمال می‏شده است. نصّی قدیمی نمی‏شناسم که در آن لفظ شیعه به علی‏(ع) قبل از وقوع فتنه اضافه شده باشد. بنابراین برای علی(ع) قبل از وقوع فتنه، شیعه‏ای که نسبت به بقیه امت ظاهر و ممتاز باشند، نبوده است».
او اضافه کرده است:

«و به طور کلّی می‌توان گفت که برای علی‏(ع) شیعه‏ای ممتاز از امت، قبل از فتنه وجود نداشته است که فقها و متکلّمان در اثنای حکومت او بشناسند»21.

بنا به آنچه طه حسین بیان کرده، بعضی اشکالات وارد است:
اوّلاً، گفته او که، شیعه به معنی دقیق نزد فقها،   متکلّمان و مورّخان در زمان زندگی علی‏(ع) یافت نمی‏شود و بعد از وفات او به مدّت کمی پیدا شده است، خالی از تأمّل نیست. حقیقت مطلب این است که شیعه به معنی واقعی در زمان رسول خدا(ص) پیدا شد و بزرگان صحابه، خود را به امامت امیرمؤمنین‏(ع) معتقد می‏دانستند. به علاوه آن دسته از احادیث نبوی که در آن به فضیلت شیعیان امام‏(ع) و منزلت و کرامت آنها نزد خدای متعال اشاره شده، مؤیّد
این حقیقت است.

ثانیاً، او بیان کرده که در نصوص قدیمی، قبل از وقوع فتنه، نسبت شیعه به علی‏(ع) وجود نداشته است. امّا ما تعدادی از نصوص نبوی را که در آن لفظ شیعه به امام علی‏(ع) اضافه شده و پیروان امام‏(ع) و صفات کریمه‏ای از آنها را بیان کرده است، نقل کردیم. فقط می‏توان گفت که ایشان تحقیقی از مصادر حدیث نکرده است تا از آن مطلع شود.

ثالثاً، او ذکر کرده که برای امام‏(ع) شیعه خاص و متمایزی قبل از فتنه و بعد از آن و در اثنای خلافت ایشان نبوده است و این نیز جای تأمّل دارد. برای امام‏(ع) شیعیان مشخّصی وجود داشت و آنها از بزرگان اسلام و مشاهیر صحابه مثل صحابی جلیل القدر، عمّار بن یاسر، ابوذر، حجر بن عدی، میثم تمّار، رشید هجری و غیر آنها بودند که سید محسن عاملی در دایرهالمعارف خود ـ اعیان‏الشیعه ـ اسامی آنها را بیان کرده است و بیشتر آنها با امام علی‏(ع) در واقعه صفّین بودند؛ از انصار هشتاد و هفت نفر، از آنهایی که در بیعت رضوان حاضر بودند نهصد نفر و مجموع صحابه‏ای که با او بودند، دو هزار و هشتصد نفر. بنابر آنچه عاملی ذکر کرده، در واقع برای امام‏(ع) شیعیانی متمایز و معروف به
ولایت او وجود داشته است.

۶٫ برنارد لویس: نظر برنارد لویس مستشرق در این باره چنین است:
«تأسیس شیعه بعد از کشته شدن امیرالمؤمنین‏(ع) و شهادت امام حسین‏(ع) بوده است و این دو نفر، در پیدایش تشیع انقلابی به رنگ مهدویّت تأثیر داشته‏اند».

این رأی هم موثّق نیست؛ زیرا همان‏گونه که ما اشاره کردیم، تشیع در زمان رسول خدا(ص) ظاهر شد و انتشار آن در زمان خلافت امیرمؤمنین‏(ع) بود. مردم عدالت او و بی‌رغبتی‌اش به لذّات دنیا و بنای او را در مصلحت عامّه دیدند. احاطه کاملش به جمیع علوم و معارف، او را مبدل به مدرسه درخشانی کرد؛ مملوّ از چیزهایی که انسان با آن ارتقا می‏یافت. امام علی‏(ع) به بیشتر مسلمانان ثابت کرد که وارث کمالات و علوم انبیا(ع) است.
مالک اشتر خطاب به مردم می‏گوید:

ای مردم، این [امام علی‏(ع)] وصی اوصیا و وارث علم انبیا است۲۲٫

همچنین از مهم‏ترین اسباب در انتشار تشیع و اشاعه آن در بین مسلمانان، شهادت ریحانه رسول‏الله‏(ص)، امام حسین‏(ع) بود؛ کسی که بر طاغوت زمانش ـ یزید بن معاویه ـ خروج کرد تا با این کار، حکومت قرآن و عدالت اسلام را برقرار کند؛ خیرات خدا را بین فقرا و بدبختان جهان انتشار دهد؛ به تمام عوامل شکست و تخلّف در عالم عربی و اسلامی پایان دهد و در این راه و به خاطر هدف مقدسش، به ‏صورت وحشتناکی ـ که تاریخ نمونه آن را در قساوت به خود ندیده است ـ به شهادت رسید و از ترس آن، وجدان عالمی متزلزل شد و بیشتر مردم با حسرت و اندوه به تشیع و ایمان به مبادی اهل‌بیت(ع) گردن نهادند.

باقر شریف القریشی
سید محمد صالحی
ماهنامه موعود شماره ۸۹

پی‌نوشت‌ها:
۱٫ مجمع الزوائد، ج ۹، ص ۱۳۱؛ کنوز الحقائق، ص ۱۸۸، الاستیعاب، ج ۲، ص ۴۵۷٫
۲٫ صواعق المحرقه، ص ۹۳؛ مجمع الزوائد، ج ۹، ص ۱۳۱٫
۳٫ کنوز الحقائق، ص ۹۲٫
۴٫ همان، ص ۸۲٫
۵٫ الصواعق المحرقه، ص ۹۶٫
۶٫ الدرّ المنثور.
۷٫ همان.
۸٫ طبقات الشیعه، فضائل الشیعه.
۹٫ المقالات و الفرق، ص ۱۵٫
۱۰٫ فرق الشیعه، ص ۱۵٫
۱۱٫ الزینه ورقه، ص۲۰۵٫
۱۲٫ الزینه ورقه، ص ۲۰۵؛ والاختصاص، ص ۶٫
۱۳٫ أصل الشیعه و أصولها.
۱۴٫ زندگی امام صادق(ع)، ج ۷، ص ۱۸۱٫
۱۵٫ العبر.
۱۶٫ الفصل فی الملل والنحل، ج ۲، ص ۸۰٫
۱۷٫ الفرق المتفرقه بین أهل الذیغ والزندقه، ص ۶٫
۱۸٫  الفهرست، ص ۱۷۵٫
۱۹٫ سوره قصص، آیه ۱۵٫
۲۰٫ سوره صافات، آیه ۸۳٫
۲۱٫ الفتنه الکبری، ص ۶۰۳، ج ۲، ص ۶۰۱٫
۲۲٫ تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص ۱۵۱٫

About admin

Check Also

آنارشیسم و نهضت ضد جهانی سازی -۲

در سال هاي پاياني دهة 70، مبارزاني كه تحت تاثير ديدگاه هاي آنارشيستي، صلح طلبي، نهضت طرفداري از حقوق زنان و نهضت طرفدار محيط زيست قرار گرفته ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *