Home / Uncategorized / خلأ تئوری و جعل تئوری

خلأ تئوری و جعل تئوری

اسماعیل شفیعی سروستانی

مهم‌ترین عامل محرک و پیش برنده جوامع انسانی در مسیری طولانی و پر خطر، نظریه‌ها و نظریه‌پردازان هستند. مقام اینان با مقام سیاستمداران متفاوت است. اینان در گیر و دار امور جزیی و مبتلابه برنامه‌ها و تاکتیک‌ها نیستند؛ بلکه از فراز موقعیتی فراتر و مشرف بر مسیرها و مدارها، ره می‌نمایند و ارائه طریق می‌کنند.
 
در جلد اول از استراتژی انتظار، واقعه انقلاب اسلامی را به سفینه‌ای تشبیه کرده‌ام. هر سفینه، متناسب با مأموریت ویژه و تعریف شده برای مداری که باید در آن استقرار پیدا کند، طراحی می‌شود و با کیفیت و کمیت و قد و قواره‌ای خاص ساخته می‌شود که تا نیل به مدار اصلی، ناگزیر مرحله به مرحله، کنترل و هدایت می‌گردد. سفینه هر مرحله را با موتور محرک مخصوص همان مرحله و سوخت خاص همان مرحله طی می‌کند. از زمین با موشک ویژه‌ای کنده می‌شود. از جو با موتور و منبع سوخت دیگری عبور می‌کند، طور تا آخرین مرحله که با انرژی خورشیدی در مدار! اصلی قرار گرفته و به انجام مأموریت مشغول می‌شود.

سفینه انقلاب ما را هم، طراح تقدیر، حسب مأموریت تعریف شده، از مراحلی گذرانده و با موتور محرکی که خودمان هم تصورش را نمی‌کردیم، پیش برده است، اما باید پرسید: آن مدار اصلی کجاست و مأموریت معین سفینه چیست؟ آیا به دنبال دست‌یابی به مدرنیته تمام عیار است، چیزی شبیه ژاپن؟؛ چنان که طالبان توسعه اقتصادی سر در پی آن گذاشته‌اند؟ یا در پی بازگشت به مدار اولیه و نقطه پرش اولیه است، ولی با هیئتی جدید و قرن بیست و یکمی؟ یا چیز دیگری؟

سردرگمی‌یا غفلت از مأموریت و مدار اصلی، سفینه را در هر یک از مداراها، غیر از مدار اصلی، مستعد توقف و سپس واژگونی می‌سازد. چنان که عرض کردم، هر سفینه، حسب مأموریتش از مسیرهایی معین و از مدارهایی پیش رو با کیفیتی مناسب، عبور می‌کند. اختلاط مسیرها و مدارها و حرکت‌های سینوسی و مارپیچی، نه تنها از توانایی‌ها می‌کاهد و فرصت‌ها را به هدر می‌دهد، گاه، همه مجال برای تجربه مدار اصلی و انجام مأموریت اصلی را هم از بین می‌برد. چه بسا که بسیاری از قطعات فرسوده شوند یا موانعی پیش‌بینی نشده فراروی سفینه قرار گرفته او را من! حرف یا آسیب‌پذیر سازند و قس علی هذا.

عالم تابع سنت‌هایی لا یتغیر است و به هیچ کس و هیچ قومی تضمین داده نشده که هر کار و عمل را که قربلک شوند، در امان و محفوظند؛ به همان سان که امت‌های پیشین هم با غفلت از سنت‌ها و گاه به گمان وجود تضمین صددرصد، فریفته شیطان شدند و از مدار مؤمنان خارج گشتند و مستعد بلا. خداوند هم قومی دیگر را جایگزینشان ساخت.

نباید تردید کرد که افواج انسانی را برای سال‌هایی دراز نمی‌توان در یک وضع و موقعیت ثابت نگه داشت. از همین جا، آنگاه که جملگی سوار بر سفینه‌ای شدند، تنها نو به نو شدن موتورهای محرک و مناسب با هر مرحله و مدار است که امکان سیر و سفر مرحله به مرحله آنان را تا تجربه آخرین مدار و استقرار در مدار اصلی فراهم می‌آورد.

تئوری‌پردازی حکیمانه و نظریه‌پردازان اهل حکمت با ملاحظه مسیرها و مأموریت اصلی، امکان گذار مرحله‌ای سفینه را فراهم می‌آورند. نظریه‌پردازان، ضمن دوری گزیدن از تکرار و اختلاط و امتزاج مسیرها، با ملاحظه استعدادها و ظرفیت‌ها در میان جامعه و ملاحظه مأموریت اصلی سفینه و توانایی‌اش امکان حرکت رو به جلو را فراهم می‌آورند.

هماره تکرار، حرکت بر مداری ثابت یا تجربه مدارهای پراکنده از روی سعی و خطا و خارج از حوزه مأموریت اصلی سفینه، همه‌ انرژی‌ها را مضمحل ساخته و خستگی عمومی ساکنان سفینه را سبب می‌شود. خستگی و فرسودگی میل به ایستایی، میل بازگشت به عقب یا تن دادن به «استقرار در مداری» غیر از مدار اصلی را تشدید می‌کند.

مهم‌ترین عامل محرک و پیش برنده جوامع انسانی در مسیری طولانی و پر خطر، نظریه‌ها و نظریه‌پردازان هستند. مقام اینان با مقام سیاستمداران متفاوت است. اینان در گیر و دار امور جزیی و مبتلابه برنامه‌ها و تاکتیک‌ها نیستند؛ بلکه از فراز موقعیتی فراتر و مشرف بر مسیرها و مدارها، ره می‌نمایند و ارائه طریق می‌کنند.

نباید فراموش کرد که تغییرات دائمی و تکان‌هایی نو به نو، تنزل، تزلزل و فرسودگی روانی اجتماع را در پی دارد. این امر منشأ ناامنی است. ممکن است سر و صدای برنامه‌ها که حاصل تجمع تاکتیک‌ها هستند به همراه سر و صدای تبلیغات و جنجال رسانه‌ها، برای مدتی بر خلأ تئوریک پرده بپوشد، اما این خلأ به زودی خود را می‌نماید.

در این میانه، گاه جماعتی با جعل تئوری‌هایی ناهمگون و ناسازگار با این سفینه، توان و مأموریت آن و سوءاستفاده از فضاهای خالی، سعی در کشاندن سفینه در مداری متفاوت و مغایر با مأموریت و مدار مفروض و مطلوب می‌کنند و طبق آن سیلی از برنامه‌ها و تاکتیک‌ها را نیز پیشنهاد کرده و حتی با استفاده از امکاناتی که در اختیار دارند آنها را جاری می‌سازند.

حال کمی‌به حوادث رفته بر سفینه انقلاب اسلامی‌بنگرید! شبه تئوری‌هایی همچون توسعه اقتصادی، توسعه سیاسی، گفت‌وگوهای تمدن‌ها را که هر کدام برای مدتی موج آفرین شدند، وقت و انرژی را به هدر دادند و مانع از ارتقای سفینه به مداری بالاتر و متناسب با مأموریت اصلی‌اش شدند، بنگرید تا پی به نقش و اهمیت نظریه‌پردازی حکیمانه ببرید.

نظریه‌پردازی اصیل با رویکرد استراتژیک به همه مناسبات، ضمن حفظ سفینه بزرگ اجتماعی در مسیر اصلی و با ملاحظه رویکرد و تعهد به مدار اصلی و تعریف شده، امکان پرش به مدار بالاتر و گذار از پوسته‌هایی را که دیگر کارکرد خود را از دست داده‌اند، فراهم می‌کند، آنکه بی‌مدد نظریه‌پردازان می‌رود، در خود تکرار می‌شود، در مداری دور ثابت می‌زند و هماره واماندگی و ایستایی را با فرافکنی به دیگران نسبت می‌دهد و بالأخره شبه نظریه‌پردازان، برنامه و تاکتیکی را در قالب نظریه جعل می‌کنند و بر سر جامعه آن می‌آورند که تنها خداوند از پیامدش آگاهی دارد. گاه گروهی دانسته و ندانسته، با مجال و قدرتی که می‌یابند، سفینه و ساکنانش را مستعد پروتست اعتراض، تشدید میل به بازگشت و خلاصی از دغدغه‌ها، تکرار و تغییرات می‌کنند. در اینجا، جوامع پوست می‌ترکانند. پوستین خالی می‌کنند. لباسی را که برای رفتن و سیر، برگزیده بودند، از تن به در می‌کنند و بنا به میل و شهوت خود یا جاعلان و شبه نظریه‌ها، خود را به دست قضا و قدر و حوادث می‌سپارند و این، مجرای گشادی است که هر بیگانه‌ای می‌تواند از آن وارد شود و به آن خسارت وارد کرده و سفینه را از حرکت باز دارد.

اشاره‌ای به پروتست کردم. پروتست یعنی اعتراض؛ پروتستان یعنی معترض و پروتستانتیزم موج بزرگ اعتراضی بود که کلیسای کاتولیک را در قرن شانزدهم میلادی به چالش کشید و با ایجاد انشقاق در کلیسای مسیحی، موجب بروز جریانی اجتماعی شد که حاصل و محصولش جز اعتزال نبود، جدایی از مرجعیت دینی و روحانی در مناسبات اجتماعی و سیاسی را سبب شد و توسعه سکولاریزم؛ یعنی جدایی دین از سیاست و مراجعه به احکام بشری، در همه مناسبات به جای تبعیت از احکام آسمانی و وحیانی را ممکن ساخت.

غفلت کلیسای کاتولیک از شرایط تاریخی، اشتغال به پوسته‌ها و صورت‌های تهی از روح و باطن و دل بستگی به زخارف دنیوی اربابان کلیسا از یک سو و عامل محرکی چون «مارتین لو