Home / مقالات / معارف اسلامی / اعتقادات / آفرينش آدم و فرضيّه تكامل

آفرينش آدم و فرضيّه تكامل

چگونگى آفرینش آدم علیه السلام، از دیرباز، مورد توجّه دانشمندان بوده و تاکنون، دو نظریّه عمده در این باره، ابراز شده است : ۱ . نظریّه ثبوت صفات گونه ها و انواع و خلقت مستقل (فیکسیسم / Fixism)؛ ۲ . نظریّه تحوّل انواع و تغییر تدریجى صفاتِ گونه ها و پیوستگى نسلى جانداران و تکاملى بودن حیات آنها (ترانسفورمیسم / Transformism) که داروین (م ۱۸۸۲ م) مطرح کرده است .

دانشمندان اسلامى نیز با الهام از قرآن، در این باره بحث و گفتگو کرده‌اند و هر یک از دو نظریّه پیش گفته، در میان آنان، طرفدارانى دارد و به آیاتى از قرآن براى اثبات هر یک از آن دو، استدلال شده است [۱] . اکثر قریب به اتّفاق مفسّران، از جمله شیخ طوسى، [۲] طبْرِسى، [۳] سیوطى، [۴] ابن کثیر، [۵] مَراغى [۶] و علّامه طباطبایى، [۷] آفرینش ابتدایى آدم را از خاک (بر خلاف فرضیّه تکامل) با آیات قرآن، منطبق دانسته‌اند . برخى دیگر نیز آن را با قرآن، سازگار دانسته‌اند . [۸] پاره اى نیز به طور ضمنى، نظریّه تکامل را پذیرفته و کوشیده‌اند آن را فى الجمله، با قرآن، تطبیق دهند . [۹]

علّامه طباطبایى مى گوید :

ممکن است برخى براى اثبات فرضیّه تکامل، به آیه «إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى ءَادَمَ وَنُوحًا وَءَالَ إِبْرَاهِیمَ وَءَالَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِینَ» [۱۰] استدلال کنند، بدین سان که «اصطفى» به معناى برگزیدنِ نخبه هر چیزى است و برگزیدن آدم، در صورتى است که در زمان وى، افرادى به عقل، مجهّز نبوده‌اند و خداوند، آدم را از میان آنان برگزیده و به عقل، مجهّز کرده است . در نتیجه، آدم با جهش خدایى از یک نوعِ جنبنده، به نوعى دیگر منتقل شده است . آن گاه، نسل او فزونى گرفت و نسل انسان ناقص اوّلى، رو به نقصان نهاد تا منقرض گردید؛ امّا با توجّه به کلمه «الْعَالَمِینَ» که بر سر آن، «ال» آمده و افاده عموم مى کند، مقصود، این است که آدم، نوح، آل عمران و آل ابراهیم، بر تمام معاصران خویش و آیندگان، برترى داشته و از میان آنان برگزیده شده‌اند، با این تفاوت که برگزیدگى آدم علیه السلام فقط بر آیندگان است، و در آیه، هیچ دلیلى بر گزینش آدم از بین انسان هاى اوّلى وجود ندارد . [۱۱]

وى در جاى دیگر مى گوید :

آیاتى که پیش از این، مورد توجّه قرار دادیم، [۱۲] مبدأ پیدایش نسل انسان را به یک جفت انسان نسبت مى دهد که خود آن دو، نسلِ کسى نبوده و از هیچ جاندارى زاده نشده‌اند . [۱۳]

تورات نیز بر آفرینش ابتدایى آدم از خاک، صحّه مى گذارد و از این جهت، با قرآنْ سازگار است، آن جا که مى گوید :

خداوند، آدم را از خاک زمین بسرشت و در بینى وى، روح حیات دمید و آدم، نَفْس زنده شد . [۱۴]

شایان ذکر است که اعتقاد به نظریّه تکامل، به هیچ وجه به معناى انکار صانع و عدم توجّه به خدا و دین نیست و با اعتقاد به ربوبیّت خداوند، تباینى ندارد؛ زیرا تحوّلِ چیزى به چیز دیگر در جهان (خواه در انواع و یا هر چیز دیگر)، نشان دهنده نظام متقن طبیعت است که به قدرت خداوند حکیم، طرّاحى شده است . داروین، خود نیز تصریح مى کند که در عین قبول تکاملِ انواع، خداپرست است و اصولاً بدون قبول خدا نمى توان تکامل را توجیه کرد . [۱۵]

از طرفى، اگرچه داروین و گروهى از طرفداران نظریّه او، نژاد انسانى را به نوعى از میمون ها ـ که ظاهرا بیشترین شباهت را به انسان دارند ـ، منتهى مى کنند، همه طرفداران نظریّه تکامل، این امر را نپذیرفته‌اند و بویژه در باره حلقه مفقود میان انسان و موجودات دیگر، اختلاف هاى بسیارى وجود دارد [۱۶] . [۱۷]

پی نوشت :
[۱] براى دیدن مجموعه اى از این آرا، ر . ک : تأمّلى پیرامون مسئله تکامل، فیض؛ تبیین جهان و انسان، رضوى .

[۲] التبیان فى تفسیر القرآن : ج ۱ ص ۱۳۶ ـ ۱۳۷ .

[۳] مجمع البیان : ج ۲ ص ۷۶۳ .

[۴] الدرّ المنثور : ج ۱ ص ۱۱۱ .

[۵] تفسیر ابن کثیر : ج ۲ ص ۳۱۱ و ص ۵۷۰ .

[۶] تفسیر المراغى : ج ۳ ص ۱۷۳ .

[۷] المیزان فى تفسیر القرآن : ج ۴ ص ۱۴۳ ـ ۱۴۴ و ج ۱۶ ص ۲۵۵ ـ ۲۶۰ .

[۸] آدم و حوا، بى آزار : ص ۵۹؛ خلقت انسان در بیان قرآن، سحابى : ص ۸۰؛ قرآن و مکتب تکامل، عقّاد : ۱۵ ـ ۱۹ .

[۹] تکامل در قرآن، مشکینى : ص ۲۹؛ پرتوى از قرآن، طالقانى : ج ۳ ص ۱۱۲؛ أصل الخلق، سَبیط : ص ۳۸ .

[۱۰] آل عمران : آیه ۳۳ .

[۱۱] المیزان فى تفسیر القرآن : ج ۱۶ ص ۲۵۹ .

[۱۲] منظور، آیات ۷ تا ۹ از سوره سجده است .

[۱۳] المیزان فى تفسیر القرآن : ج ۱۶ ص ۲۵۸ .

[۱۴] عهد عتیق : سِفْر پیدایش : کتاب ۲، فقره ۷ .

[۱۵] تکامل در قرآن : ص ۱۴ ـ ۱۵، تکامل جانداران، محقّق داماد : ص ۱۷ ـ ۱۹، تفسیر نمونه : ج ۱۱ ص ۸۵ ـ ۸۶ .

[۱۶] آفرینش و انسان، جعفرى : ص ۹۱ ـ ۹۴؛ تکامل در قرآن : ص ۱۸؛ خدیعه التطوّر : هارون یحیى : ص ۱۰۱ .

[۱۷] این مقاله، از دائره المعارف قرآن کریم (ج ۱ ص ۱۲۸ ـ ۱۲۹) اخذ و تکمیل شده است .

About admin

Check Also

آنارشیسم و نهضت ضد جهانی سازی -۲

در سال هاي پاياني دهة 70، مبارزاني كه تحت تاثير ديدگاه هاي آنارشيستي، صلح طلبي، نهضت طرفداري از حقوق زنان و نهضت طرفدار محيط زيست قرار گرفته ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *